Kitabeler, medeniyet ve sanat tarihi araştırmalarında olduğu kadar dil ve tarih çalışmaları için de birinci dereceden önemli kaynak ve belge niteliği taşımaktadırlar. İslâmî kitâbeler konusunda araştırma yapmak İslâm milletlerinin dilini, tarihini, sosyal hayatını, edebiyatını ve bilhassa İslâm yazı çeşitlerini yani hat sanatını iyi bilmeyi, ayrıca şiir, vezin ve ebced hesabı konusunda da yeterli bilgiye sahip olmayı zorunlu kılmaktadır.
Kitâbeler satır satır okumak, yazmak, estampaj ve fotoğrafını almak suretiyle epigrafi metotlarına göre tespit edilirler. Antalya Selçuklu kitabeleriyle alakalı 2013 yılında başladığımız çalışmalarımızda, bilinen mevcut metodlar dışında kitabelerin yüksek çözünürlü çektiğimiz fotoğrafları üzerinden illüsratör çizim tekniğini de kullanarak her kitabenin birebir çizimlerini yaptık. Söz konusu çizimler üzerinden yaptığımız çalışmalarda, kitabe metinlerinin okunmasının ve Arapça’dan Türkçe’ye çevirisinin daha net ve daha isabetli olduğunu gördük. Selçuklu kitabeleri üzerinde daha önceden yapılmış olan çalışmaların edisyon kritiğinde bu çalışmalarımızdan istifade ettik.
1216 – 1402 yılları arası Anadolu Selçuklu Devleti ve Beylikler dönemine ait 96 taş kitabeden 50’si in-situ hâlinde, 26’sı Antalya Müzesi’nde açık hava sergi alanında ve kalan 20’si ise hâlen kayıptır. İn-situ hâlinde olan 50 kitabenin büyük kısmının burç ve surlarla yapılardaki bulunduğu yerlerin konumu, yüksekliği veya tarihi eserlere bitişik yapılmış binaların durumu ve bazı kitabelerin ruhsatlı veya ruhsatsız yapılmış özel mülkiyetli binaların içinde ve üzerinde kalmış olması araştırmacılar için zorlukları ve sıkıntıları da beraberinde getirmektedir. Gerekli resmî kurumlardan aldığımız izinler sonrası, zaten zor ve sıkıntılı olan bu duruma yüzlerce özel mülk sahibiyle yaptığımız görüşmelerde eklenince, yaptığımız çalışma ancak beş yılda tamamlanabilmiştir. Zira kitabelerin en net şekilde okunabilmesi için kitabelerin temizlenmesi, üzerlerini örten çatı izolasyonlarından ve eklentilerden kurtarılması sonrası fotoğraflarının çekilmesi ile mümkün olabilmiştir. Bu işlemlerin yapılabilmesi için, kitabelerin bulunduğu yerlere burçlar ve surlar üzerinden veya yapıların çatıları üzerinden ulaşılması gerekmektedir.
Antalya ili merkezinde Selçuklu dönemi kitabeleri üzerinde araştırmacıların yaptığı çalışmalar neticesinde tespit edilen Anadolu Selçuklu Devleti dönemine ait 85 ve Beylikler dönemine ait 12 kitabe olmak üzere toplamda 96 kitabe bulunmaktadır. Tespit edilen söz konusu 96 kitabeden 20 tanesi günümüzde hâlen kayıp durumundadır. Günümüzde var olan 76 kitabenin 20 tanesi Antalya Etnoğrafya Müzesi’nde teşhir edilmekte, diğer 56 kitabe Selçuklu dönemi yapılarının üzerinde in-sitü hâlinde bulunmaktadır. 96 kitabeden 48’i İzzedddin Keykâvus dönemine ait, 24 kitabe I. Alaaddin Keykubad dönemine ait, 6 kitabe II. Gıyaseddin Keykavus dönemine ait, 4 kitabe II. İzzeddin Keykavus dönemine ait, 1 kitabe III. Gıyaseddin Keykavus dönemine ait, 12 kitabe Selçuklu Beylikler dönemine aittir. Kaynaklarda Antalya’yı fetheden I. Gıyaseddin Keyhusrev dönemine ait bir kitabeden bahsedilmesine rağmen söz konusu kitabe tespit edilememiştir. Selçuklu dönemi yapılarından olduğu halde Mevlevihane, Şehzade Korkut Camii, Kara Molla Mescidi, Ahi Kızı Camii, Ahi Kızı Türbesi, Tabakhane, Ahi Yusuf Camii, Ahi Yusuf Türbesi, Ahi Yusuf Zaviyesi’nin kitabeleri yoktur.
Antalya ili Selçuklu burç ve sur kitabelerinden 20, Fetihnâme Kitabeleri’nden 37, yapı kitabelerinden 9 toplamda 66 kitabeyi Süleyman Fikri Erten; burç ve sur kitabelerinden 15, Fetihnâme Kitabeleri’nden 35, yapı kitabelerinden 2 toplamda 52 kitabeyi Ahmed Tevhid; burç ve sur kitabelerinden 2, Fetihnâme Kitabeleri’nden 43 toplamda 45 kitabeyi Redfort-Leiser; burç ve sur kitabelerinden 18, Fetihnâme Kitabeleri’nden 43, yapı kitabelerinden 11 ve mezar taşı kitabelerinden 2 toplamda 74 kitabeyi Yılmaz-Tuzcu; burç ve sur kitabelerinden 6, Fetihnâme Kitabeleri’nden 4, yapı kitabelerinden 6 toplamda 14 kitabeyi Kemal Turfan çalışmışlardır. Söz konusu Selçuklu burç ve sur kitabelerinden 23, Fetihnâme Kitabeleri’nden 43, yapı kitabelerinden 19 ve mezar taşı kitabelerinden 5 toplamda 90 kitabe tarafımızdan çalışılmıştır.
Erten ve Tevhid tarafından tespit edilip üzerlerinde çalışmalar yapılan, lakin sonraki araştırmacıların çalışmalarında kayıp olduğu ifade edilen I. İzzeddin Keykavus dönemi kitabelerinden ikinci burç kitabesi, Fetihnâme Kitabeleri’nden ikinci ve üçüncü kitabe; I. Alaaddin Keykubad dönemi kitabelerinden on dördüncü kitabe, on beşinci kitabe, on dokuzuncu kitabe, Yivli Minare Kitabesi, Antalya Valisi Mübarizeddin Ertokuş kitabesi; Beylikler dönemi üç mezar taşı kitabesi, toplamda on bir kitabe yaptığımız çalışmalar sonunda tespit edilmiş, edisyon kritikleri orjinalleri üzerinden yapılmıştır.
Yorumlar
Kalan Karakter: